Μέσα σε ένα βουνό του Σβάλμπαρντ, στη Νορβηγία, φυλάσσονται αντίγραφα σπόρων από τράπεζες γενετικού υλικού όλου του κόσμου. Το Παγκόσμιο Θησαυροφυλάκιο Σπόρων λειτουργεί ως εφεδρεία: αν χαθεί ή καταστεί απρόσιτη μια συλλογή, ο οργανισμός που την κατέθεσε μπορεί να ανακτήσει το δικό του υλικό.
Η εγκατάσταση έχει ξεπεράσει τα 1,4 εκατομμύρια δείγματα και δέχθηκε νέες καταθέσεις τον Οκτώβριο του 2026. Η αξία της βρίσκεται στην ποικιλία που διατηρεί. Διαφορετικοί σπόροι του ίδιου καλλιεργούμενου είδους μπορεί να έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά, χρήσιμα για την έρευνα και για τη γεωργία του μέλλοντος. Η απώλεια μιας συλλογής σημαίνει ότι μπορεί να χαθούν επιλογές πριν ακόμη μάθουμε πόσο θα τις χρειαστούμε.
Η συλλογή παραμένει στον καταθέτη
Το υλικό φτάνει από οργανωμένες τράπεζες σπόρων, οι οποίες έχουν ήδη δικές τους συλλογές. Το Σβάλμπαρντ κρατά τα αντίγραφά τους. Ενας ιδιώτης δεν μπορεί απλώς να στείλει ένα σακουλάκι από τον κήπο του και να αποκτήσει προσωπική θυρίδα. Η διατήρηση τοπικών ποικιλιών αρχίζει από τους αρμόδιους οργανισμούς και τις συλλογές στις χώρες όπου βρίσκονται.
Η ιδιοκτησία δεν μεταβιβάζεται στη Νορβηγία. Ο καταθέτης διατηρεί τον έλεγχο και μόνο ο ίδιος μπορεί να ζητήσει την επιστροφή των σπόρων του. Πρόκειται για τη βασική αρχή με την οποία λειτουργεί αυτή η διεθνής συνεργασία: η αποστολή ενός αντιγράφου για φύλαξη δεν το μετατρέπει σε υλικό διαθέσιμο σε οποιονδήποτε τρίτο.
Η ερευνητική χρήση συνεχίζεται μέσα από τις αρχικές τράπεζες. Εκεί βρίσκονται οι συλλογές που χρησιμοποιούν ερευνητές, βελτιωτές φυτών και άλλοι ενδιαφερόμενοι, σύμφωνα με τους κανόνες πρόσβασης κάθε οργανισμού. Το εφεδρικό δείγμα στο βουνό παραμένει χωριστά, ώστε η καθημερινή λειτουργία της τράπεζας και η ασφάλεια του αντιγράφου να υπηρετούν διαφορετικές ανάγκες.
Γιατί χρειάζονται οι χαμηλές θερμοκρασίες
Οι θάλαμοι διατηρούνται στους −18 βαθμούς Κελσίου. Οι σπόροι προετοιμάζονται για μακροχρόνια φύλαξη και τοποθετούνται σε σφραγισμένες συσκευασίες, μέσα σε κιβώτια. Η χαμηλή θερμοκρασία και η περιορισμένη υγρασία επιβραδύνουν τις διεργασίες που μειώνουν τη βιωσιμότητά τους. Η διάρκεια ζωής, πάντως, διαφέρει από είδος σε είδος και εξαρτάται και από την κατάσταση του κάθε δείγματος.
Αυτός ο τρόπος φύλαξης δεν ταιριάζει σε όλα τα φυτά. Ο καφές και το κακάο, για παράδειγμα, έχουν σπόρους που δεν αντέχουν την ίδια διαδικασία ξήρανσης και ψύξης. Για τέτοιες καλλιέργειες χρειάζονται άλλες μέθοδοι διατήρησης. Ετσι, ακόμη και μια τόσο μεγάλη εγκατάσταση αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συστήματος και δεν μπορεί να υποκαταστήσει κάθε συλλογή γενετικού υλικού.
Η εφεδρεία έχει ήδη χρησιμοποιηθεί
Οταν ο πόλεμος κατέστησε απρόσιτη την τράπεζα του ICARDA κοντά στο Χαλέπι της Συρίας, ο οργανισμός στράφηκε στα δείγματα που είχε καταθέσει στο Σβάλμπαρντ. Από το 2015 έως το 2019 ανέκτησε υλικό και το χρησιμοποίησε για την ανασύσταση συλλογών στον Λίβανο και στο Μαρόκο.
Αφού οι σπόροι πολλαπλασιάστηκαν ξανά, νέα αντίγραφα επέστρεψαν στο θησαυροφυλάκιο. Η διαδικασία δείχνει τι σημαίνει εφεδρική συλλογή στην πράξη: από το αποθηκευμένο δείγμα μπορεί να ξεκινήσει ξανά η διατήρηση και η χρήση ενός υλικού που κινδύνεψε να χαθεί.
