Νέα δεδομένα θέτουν τις βάσεις για τη διερεύνηση της μακροζωίας και της ανθεκτικότητάς τους στη νόσο, με προοπτικές για την έρευνα στην ανθρώπινη υγεία.
Το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας συμμετέχει στη μεγαλύτερη μέχρι σήμερα μελέτη που συνδυάζει γονιδιώματα και απολιθώματα νυχτερίδων, η οποία δημοσιεύθηκε σήμερα στο επιστημονικό περιοδικό Nature. Μέλος της συγγραφικής ομάδας είναι η Δρ Μυρτάνη Πιερή, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Επιστημών Ζωής της Σχολής Επιστημών Ζωής και Υγείας.
Η μελέτη υποστηρίζει ότι οι νυχτερίδες πιθανότατα προήλθαν από την Ευρώπη, πριν εξαπλωθούν στον υπόλοιπο κόσμο. Παράλληλα, ενισχύει την άποψη ότι ο ηχοεντοπισμός (echolocation), δηλαδή η ικανότητα προσανατολισμού μέσω ήχων και της ηχούς τους, εμφανίστηκε νωρίς στην εξελικτική τους ιστορία, όπως και η πτήση. Πέρα από τις απαντήσεις για το παρελθόν των νυχτερίδων, η έρευνα δημιουργεί μια πολύτιμη βάση για να μελετηθούν τα γενετικά χαρακτηριστικά που συνδέονται με την εντυπωσιακή μακροζωία και την ανθεκτικότητα ορισμένων ειδών στη νόσο.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της διεθνούς κοινοπραξίας Bat1K, με περισσότερους από 130 ερευνητές από πανεπιστήμια και οργανισμούς σε περισσότερες από 30 χώρες. Η ομάδα ανέλυσε το γενετικό υλικό 103 ειδών νυχτερίδων, καλύπτοντας και τις 21 αναγνωρισμένες οικογένειές τους, και αξιοποίησε στοιχεία από 44 εξαφανισμένα είδη, γνωστά από απολιθώματα. Συνδυάζοντας αυτές τις πληροφορίες, η ομάδα αναθεώρησε το εξελικτικό δέντρο των νυχτερίδων, αποσαφηνίζοντας τις συγγένειες μεταξύ τους και δίνοντας απαντήσεις σε ερωτήματα που παρέμεναν ανοικτά επί δεκαετίες
Στη μελέτη περιλαμβάνονται και είδη που απαντώνται στην Κύπρο, όπως η αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα (Rousettus aegyptiacus), συνδέοντας αυτή τη διεθνή ερευνητική προσπάθεια και με τη βιοποικιλότητα του νησιού μας. Φωτογραφία: Elizabeth Clare.
Η καλύτερη κατανόηση αυτών των εξελικτικών συγγενειών είναι σημαντική και για τη μελέτη της φυσιολογίας των νυχτερίδων. Ορισμένα είδη ζουν πολύ περισσότερο από όσο θα αναμενόταν για το μικρό τους μέγεθος, ενώ άλλα μπορούν να φιλοξενούν ιούς χωρίς εμφανή συμπτώματα νόσου. Συγκρίνοντας το γενετικό υλικό διαφορετικών ειδών, οι επιστήμονες μπορούν πλέον να διερευνήσουν πιο συστηματικά πώς εμφανίστηκαν αυτές οι ιδιότητες. Η γνώση αυτή μπορεί να βοηθήσει στη διαμόρφωση νέων ερευνητικών ερωτημάτων για τη γήρανση, την ανοσία και την υγεία του ανθρώπου.
Στην ίδια προσπάθεια εντάσσεται η ανάλυση 188 οικογενειών microRNAs, μικρών μορίων που βοηθούν τα κύτταρα να ρυθμίζουν την παραγωγή πρωτεϊνών από τα γονίδιά τους. Λειτουργούν σαν ρυθμιστές της έντασης του φωτός: μπορούν να «χαμηλώνουν» την παραγωγή συγκεκριμένων πρωτεϊνών, προσαρμόζοντας τη λειτουργία των κυττάρων. Οι ερευνητές εντόπισαν ομοιότητες αλλά και διαφορές μεταξύ των ειδών, προσφέροντας στοιχεία για το πώς εξελίσσεται αυτός ο έλεγχος. Τα ευρήματα αποτελούν αφετηρία για να διερευνηθεί αν και πώς αυτές οι διαφορές συνδέονται με την ιδιαίτερη βιολογία των νυχτερίδων.
Αυτή η διεπιστημονική προσέγγιση, που συνδυάζει την παλαιοντολογία με τη μοριακή και την υπολογιστική βιολογία, συνδέει την εξελικτική ιστορία των νυχτερίδων με τη μελέτη του γενετικού τους υλικού. Έτσι, δημιουργεί τη βάση για να διερευνηθούν οι ιδιαίτερες βιολογικές τους ιδιότητες, που παρουσιάζουν ενδιαφέρον και για την έρευνα στην ανθρώπινη υγεία.
Η Δρ Πιερή αναφέρει: «Αυτό που με συναρπάζει σε μια τέτοια συνεργασία είναι ότι ενώνουμε γνώσεις και δεδομένα που κανένα εργαστήριο δεν θα μπορούσε να συγκεντρώσει μόνο του. Ως φυσιολόγος, με ενδιαφέρει πώς η μελέτη άλλων θηλαστικών μπορεί να μας βοηθήσει να θέσουμε καλύτερα ερωτήματα για τον ανθρώπινο οργανισμό, την υγεία και τη νόσο. Για εμάς στην Κύπρο, η συμμετοχή σε τέτοια δίκτυα σημαίνει ότι συμβάλλουμε ενεργά στην παραγωγή αυτής της γνώσης και στον διεθνή επιστημονικό διάλογο».
Η εργασία αποτελεί την πρώτη φάση του Bat1K, που στοχεύει στη μελέτη του γενετικού υλικού όλων των ζώντων ειδών νυχτερίδων. Μέσα από αυτή τη διεθνή συνεργασία, η Σχολή Επιστημών Ζωής και Υγείας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας συμβάλλει στην παραγωγή βασικής επιστημονικής γνώσης, η οποία μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για νέες μελέτες στην ανθρώπινη φυσιολογία και υγεία.
Όπως καταλήγει η Δρ Πιερή: «Μελετώντας θηλαστικά όπως οι νυχτερίδες, κατανοούμε καλύτερα πώς λειτουργεί και εξελίσσεται η ζωή και χτίζουμε τη γνώση πάνω στην οποία μπορούν να στηριχθούν οι αυριανές ιατρικές εξελίξεις. Ταυτόχρονα βέβαια, γνωρίζουμε λίγο καλύτερα την πολυπλοκότητα της ζωής γύρω μας και ανακαλύπτουμε τη μαγεία της».
Publication details
Title: Reference genomes and fossils revise bat family phylogeny and biogeography
Journal: Nature
DOI: 10.1038/s41586-026-11007-3
