Μια φράση βαθιά ριζωμένη στην κυπριακή παράδοση, που συνδέεται άμεσα με τον εορτασμό των Θεοφανείων στις 6 Ιανουαρίου. Τα Φώτα αποτελούν μία από τις σημαντικότερες εορτές της Ορθοδοξίας και σηματοδοτούν το τέλος του Δωδεκαημέρου και την επιστροφή στην κανονικότητα μετά τις γιορτές.
Η εορτή των Θεοφανείων τιμά τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό και τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας. Στο επίκεντρο του εορτασμού βρίσκεται ο Μεγάλος Αγιασμός των Υδάτων, με τη ρίψη του Τιμίου Σταυρού σε θάλασσες, ποτάμια και φράγματα, παρουσία πιστών.
«Σήμερα είν’ τα Φώτα και ο φωτισμός / και χαρά μεγάλη και αγιασμός…»
Στην Κύπρο, η ημέρα των Φώτων συνοδεύεται από έντονα λαϊκά στοιχεία. Η φράση «σήμερα τα Φώτα, η πουλούντζια πρώτα» αποτυπώνει την πεποίθηση ότι με τον αγιασμό των υδάτων ολοκληρώνεται η περίοδος των εορτών και απομακρύνεται κάθε «ακάθαρτο» στοιχείο, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση. Από τη συγκεκριμένη ημέρα, ξεκινούν οι γενικές καθαριότητες στα σπίτια και επανέρχεται η καθημερινή ρουτίνα.
Παράλληλα, σύμφωνα με την παράδοση, με τα Φώτα «φεύγουν» και οι καλικάντζαροι, οι οποίοι, όπως πίστευε ο λαός, εμφανίζονταν κατά το Δωδεκαήμερο. Ο αγιασμός θεωρείται ότι προστατεύει τα σπίτια, τα χωράφια και τους ανθρώπους για όλη τη χρονιά.
Τα Θεοφάνεια παραμένουν μέχρι σήμερα μια εορτή με ισχυρό θρησκευτικό αλλά και κοινωνικό αποτύπωμα, συνδέοντας τη χριστιανική πίστη με τα ήθη, τα έθιμα και τη συλλογική μνήμη του τόπου.Η κατάδυση του Τιμίου Σταυρού κατά τον εορτασμό των Θεοφανείων αποδίδει, σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, καθαρτικές και εξυγιαντικές ιδιότητες στο νερό. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, αμέσως μετά τον αγιασμό των υδάτων, κάτοικοι σπεύδουν σε παραλίες, ποτάμια και λίμνες για να πλύνουν αγροτικά εργαλεία, οικιακά σκεύη, ακόμη και ιερά εικονίσματα, θεωρώντας ότι έτσι ανανεώνεται η ευλογία και η προστατευτική τους δύναμη.
Σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, ακόμη και τα εικονίσματα με την πάροδο του χρόνου χάνουν μέρος της πνευματικής τους ισχύος, την οποία ανακτούν μέσω του αγιασμένου νερού. Η πρακτική αυτή θεωρείται από τους λαογράφους ως επιβίωση αρχαίων τελετουργιών και ειδικότερα της αθηναϊκής γιορτής των «Πλυντηρίων», κατά την οποία το άγαλμα της θεάς Αθηνάς μεταφερόταν με πομπή στο Φάληρο και πλενόταν με θαλασσινό νερό, ώστε να καθαρθεί από τους ρύπους και να ανανεωθούν οι ιερές του δυνάμεις.
Ανάλογα έθιμα επιβιώνουν μέχρι σήμερα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Πλάκα της Μυτιλήνης, όπου την ώρα της κατάδυσης του Σταυρού, γυναίκες συλλέγουν «άλαλο νερό» από τη θάλασσα, το οποίο προέρχεται συμβολικά από «σαράντα κύματα». Με βαμβάκι καθαρίζουν τα εικονίσματα σιωπηλά και στη συνέχεια ρίχνουν το νερό σε σημείο που δεν πατιέται, συνήθως στο χωνευτήρι της εκκλησίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα λαϊκά δρώμενα της Ανατολικής Μακεδονίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα λαϊκά δρώμενα της Ανατολικής Μακεδονίας. Στη Δράμα, τα Θεοφάνεια συνοδεύονται από έθιμα που στοχεύουν στη διασφάλιση της καλοχρονιάς, της υγείας και της γονιμότητας της γης. Μάσκες, κουδούνια, δέρματα ζώων, στάχτη, χοροί, αγερμοί και αναπαραστάσεις οργώματος και σποράς συνθέτουν ένα σκηνικό έντονου λατρευτικού και συμβολικού χαρακτήρα.
Στο Μοναστηράκι Δράμας αναβιώνει το έθιμο των Αράπηδων, με ρίζες στις αρχαίες διονυσιακές τελετές και έντονες χριστιανικές επιρροές. Το ίδιο έθιμο συναντάται και σε χωριά όπως ο Βώλακας, η Πετρούσα, ο Ξηροπόταμος, καθώς και στη Νικήσιανη Καβάλας. Στην Καστοριά αναβιώνουν τα «Ραγκουτσάρια», όπου οι μεταμφιέσεις λειτουργούν ως συμβολικό μέσο αποτροπής του κακού. Στη Χαλκιδική, τα Θεοφάνεια συνοδεύονται από τα δρώμενα της Καμήλας στη Γαλάτιστα και των Φωταράδων στο Παλαιόκαστρο, ενώ στην Ερμιόνη Αργολίδας αναβιώνει το έθιμο «γιάλα – γιάλα», με τη συμμετοχή νέων που πρόκειται να καταταγούν στον στρατό και τη διακόσμηση των ψαροκάικων.
Στη Λευκάδα, τέλος, τηρείται το έθιμο «των πορτοκαλιών», κατά το οποίο οι πιστοί βουτούν δεμένα πορτοκάλια στη θάλασσα και τα φυλάσσουν στο εικονοστάσι του σπιτιού ως ευλογία για ολόκληρο τον χρόνο.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
